Artysta z XVII wieku mógł znać tajemnicę, którą naukowcy potwierdzili dopiero teraz

Chodzi o obraz „Powietrze” autorstwa flamandzkiego malarza Jana Bruegla Starszego, namalowany w 1611 roku. Na pierwszy rzut oka jest to obraz alegoryczny przedstawiający bogów, ptaki i stworzenia powietrzne. Jednak w prawym górnym rogu badacze dostrzegli coś niezwykłego: nietoperza, który prawdopodobnie trzyma śpiewającego ptaka.

Artykuł na ten temat opublikowano w czasopiśmie „Proceedings of the National Academy of Sciences”.

Najciekawsze jest to, że naukowcy mogli bezpośrednio potwierdzić takie zachowanie dopiero w XXI wieku. Wielki nietoperz wieczorny – największy nietoperz w Europie – rzeczywiście potrafi łapać w powietrzu małe ptaki wędrowne i zjadać je, nie lądując na ziemi.

Co odkryto na starym obrazie

Naukowcy z zespołu Pedro Romero-Vidala badali zwierzęta przedstawione na historycznych obrazach. Na płótnie Breughela zidentyfikowali ponad 60 gatunków ptaków i kilka nietoperzy. Jednak jeden z nich okazał się szczególnie dziwny: został namalowany z małym ptakiem w pysku.

Na podstawie kształtu ciała, długich skrzydeł, zaokrąglonych uszu oraz rudawo-brązowego ubarwienia naukowcy wysnuli przypuszczenie, że artysta mógł przedstawić dużego nietoperza wieczornego — Nyctalus lasiopterus. Jest to największy nietoperz w Europie.

Na obrazie jest to zaledwie drobny szczegół. Jednak właśnie on sprawia, że dzieło Bruegla nabiera nieoczekiwanej wagi nie tylko dla historyków sztuki, ale także dla biologów.

Dlaczego stało się to zagadką naukową

Przez długi czas uważano, że większość europejskich nietoperzy żywi się owadami. Jednak na początku XXI wieku badacze zaczęli znajdować w odchodach wielkiego nietoperza wieczornego pióra ptaków śpiewających. Wskazywało to, że zwierzęta te mogą zjadać ptaki, pozostawało jednak główne pytanie: w jaki sposób je łapią.

Bezpośrednie zaobserwowanie takiego polowania jest niemal niemożliwe. Odbywa się ono nocą, wysoko w powietrzu, podczas migracji ptaków. Dlatego przez dziesięciolecia naukowcy dysponowali jedynie pośrednimi dowodami: piórami, DNA, śladami w odchodach.

Dopiero w 2025 roku badacze uzyskali bezpośrednie potwierdzenie. Na nietoperzach zamontowano miniaturowe czujniki i mikrofony. Udało się zarejestrować, jak nietoperz wielki nurkuje na ptaka wędrownego, chwyta go w powietrzu, a następnie zjada zdobycz w locie.

Co mógł wiedzieć Breugel

Obraz nie stanowi protokołu naukowego. Naukowcy nie twierdzą, że Bruegel osobiście był świadkiem nocnego polowania nietoperza. Najprawdopodobniej nie mógł obserwować takiej sceny bezpośrednio: nietoperz wielki poluje nocą i wysoko w powietrzu.

Jednak artysta mógł dowiedzieć się o takim zachowaniu w inny sposób. Podróżował po Włoszech, gdzie występuje nietoperz wielki. Ponadto ludzie mogli dostrzegać pośrednie oznaki: na przykład pióra w odchodach nietoperzy lub resztki zdobyczy. Magazyn „Science News” przytacza opinię badacza, zgodnie z którą ówcześni ludzie mogli wiedzieć o obecności ptaków w diecie tych nietoperzy właśnie na podstawie takich śladów.

Dlaczego jest to tak niezwykłe

Starożytne malarstwo często postrzegane jest jako symboliczne. Na obrazach z XVII wieku zwierzęta mogły symbolizować żywioły, cnoty, grzechy, władzę, egzotykę lub porządek boski. Jednak niniejsze badanie pokazuje, że nawet w obrazie alegorycznym mogą zachować się dokładne obserwacje natury.

W przypadku obrazu „Powietrze” Breugel nie przedstawił jedynie abstrakcyjnych ptaków i nietoperzy. Wiele gatunków na płótnie można rozpoznać. Są wśród nich papugi, łabędzie, indyk, struś i inne ptaki. Na tym tle nietoperz z ofiarą nie wydaje się przypadkową fantazją, lecz możliwą wskazówką biologiczną.

Czym jest wielka nietoperzyca

Wielki nietoperz wieczorny to największy nietoperz w Europie. W odróżnieniu od wielu innych gatunków potrafi polować nie tylko na owady, ale także na drobne ptaki wędrowne. Ma to szczególne znaczenie jesienią i wiosną, kiedy miliony ptaków migrują nocą między Europą a Afryką.

Współczesne badania wykazały, że nietoperze te potrafią polować na wysokości ponad kilometra. Doganiają ptaka w powietrzu, chwytają go i mogą go zjeść bezpośrednio podczas lotu, nie lądując na ziemi.

Dla człowieka wygląda to niemal niewiarygodnie: mały nocny ssak poluje na ptaka na ciemnym niebie. Jednak właśnie to potwierdziły nowoczesne czujniki.

Dlaczego obraz nie „udowodnił” diety nietoperzy

W tym przypadku nie należy wyciągać zbyt daleko idących wniosków. Obraz Breugela nie stanowi samodzielnego dowodu na to, że nietoperz wielki żeruje na ptakach. Naukowe potwierdzenie dostarczyły współczesne badania: analiza odchodów, analiza DNA, czujniki ruchu oraz nagrania audio z polowań.

Obraz ten może jednak stanowić wczesne artystyczne świadectwo takiego zachowania. I to właśnie czyni go cennym: pokazuje on, że obserwacje przyrody mogły znaleźć odzwierciedlenie w sztuce setki lat przed tym, jak nauka uzyskała środki techniczne pozwalające na weryfikację tych zjawisk.

Innymi słowy, artysta mógł dostrzec lub dowiedzieć się tego, co biolodzy zdołali udowodnić dopiero cztery stulecia później.

Dlaczego to odkrycie jest ważne

Badania pokazują, że muzea i archiwa cyfrowe mogą być przydatne nie tylko dla historyków sztuki. Stare obrazy, rysunki i ryciny czasami zawierają informacje o zwierzętach, roślinach, krajobrazach i zachowaniach gatunków.

Gdy zbiory są digitalizowane w wysokiej rozdzielczości, naukowcy zyskują możliwość przyjrzenia się szczegółom, które wcześniej łatwo było przeoczyć. Autorzy pracy przypuszczają, że w starych obrazach mogą kryć się również inne obserwacje przyrody, których nikt jeszcze nie rozpoznał.

Nie oznacza to, że każdy obraz należy traktować jako przewodnik biologiczny. Oznacza to jednak, że sztuka może stanowić dodatkowe źródło danych – zwłaszcza tam, gdzie brakuje zapisów pisemnych lub obserwacji naukowych.

Kontekst

Jan Brueghel Starszy był jednym z najbardziej znanych malarzy flamandzkich początku XVII wieku. Jego obrazy często obfitują w mnóstwo drobnych szczegółów: zwierzęta, rośliny, przedmioty, symbole oraz sceny z mitologii.

Obraz „Powietrze” należy do alegorii żywiołów. Przedstawia on świat istot związanych z niebem i lotem. Dlatego obecność nietoperzy na takim obrazie jest logiczna. Zaskakujące okazało się nie samo pojawienie się nietoperza, ale fakt, że jeden z nich został prawdopodobnie przedstawiony z upolowanym ptakiem.

Źródło

Badanie: Pedro Romero-Vidal i in., „Natural history on canvas: Brueghel knew about bird-eating noctule bats”, Proceedings of the National Academy of Sciences, 2026.