Ambitny projekt Artysty UNESCO Makarenko: przywrócenie „Kreonta” Bortnianskiego na europejskie sceny

Po raz pierwszy w stolicy Ukrainy odbędzie się teatralna inscenizacja opery „Kreont” autorstwa ukraińskiego kompozytora Dmytro Bortnianskiego: premiera zaplanowana jest na 3 września na scenie Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy i poświęcona jest 35. rocznicy niepodległości Ukrainy.

17 sierpnia odbyła się otwarta próba, podczas której organizatorzy i uczestnicy opowiedzieli o koncepcji twórczej oraz nowym spojrzeniu na utwór, który przez 250 lat uważano za zaginiony.

Bezcenne nuty „Kreonta” ujrzałem w 2023 roku; znaleziono je w Portugalii. Wtedy zrozumiałem, że ta opera – pierwsze dzieło jeszcze zupełnie młodego ukraińskiego kompozytora – powinna zostać wystawiona na Ukrainie, a następnie powinna ujrzeć świat, powrócić na europejskie sceny, gdzie po raz pierwszy zabrzmiała w 1776 roku — takie ambitne zadanie sobie stawiamy. Jest to utwór o wolności, sile ducha narodu, który obala tyrana. Co ciekawe, sam Bortnianski na nowo zinterpretował i unowocześnił znaną fabułę Sofoklesa, a do muzyki wprowadził nawet elementy romantyzmu, które w ówczesnej Europie stały się aktualne dopiero kilka dziesięcioleci później, — zauważył dyrygent i reżyser, autor współczesnej interpretacji opery, Artysta UNESCO na rzecz pokoju German Makarenko.

Projekt ten ma ogromne znaczenie dla kultury ukraińskiej: po raz pierwszy od 250 lat od powstania opera ta zabrzmi na scenie naszej Akademii – jest przekonany współorganizator projektu, rektor Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy, akademik AIU, profesor Maksym Tymoszenko. Przywracamy światu niezrównanych ukraińskich kompozytorów, a dla naszych studentów jest to okazja, by stać się częścią legendarnego projektu – to niezapomniane doświadczenie – podkreślił Maksym Timoszenko.

W czasach, gdy żył i tworzył Bortnianski, tylko w kochającej wolność Wenecji można było wystawić taką operę. Był to bowiem okres monarchii absolutnych w Europie i samorządności w Imperium Rosyjskim. Był to jednocześnie okres poprzedzający Wielką Rewolucję Francuską, kiedy to tworzyli Voltaire, Diderot, Rousseau i inni filozofowie oraz poeci, kształtując manifest wolności i demokracji. Opera 25-letniego Dmitrija Bortnianskiego „Kreont” stała się muzycznym elementem tego manifestu – zwraca uwagę współorganizator projektu, dyrektor Centrum Naukowego im. L. I. Medwiedzia przy Ministerstwie Zdrowia Ukrainy, profesor Mikołaj Prodanczuk.

Jest on przekonany, że Bortnianski nie mógł powrócić do Rosji z utworem tak niebezpiecznym dla autokracji. Prawdopodobnie właśnie ta okoliczność stała się przyczyną zniknięcia partytury „Kreonta” na długie 250 lat. Być może sam kompozytor zachował i bezpiecznie ukrył swój rękopis.

Być może Bortnianski właśnie tak to zaplanował, aby jego opera została podarowana ludzkości w XXI wieku już na niepodległej Ukrainie — „w wolnej, nowej rodzinie” — zauważa Mykoła Prodanczuk.

Jak podkreślił dyrygent i reżyser, materiał muzyczny „Kreonta” jest niezwykle złożony, a fakt, że inscenizacja w Kijowie realizowana jest w rekordowo krótkim czasie – w ciągu czterech miesięcy – stanowi wyzwanie dla organizatorów i wykonawców. Według Hermana Makarenko, ogólnie rzecz biorąc, w ramach realizacji projektu przywrócenia światu opery Bortnianskiego w latach 2024–2026 udało się zgromadzić silny zespół składający się właśnie z ukraińskich artystów i muzyków oraz nadać tej 250-letniej operze nowe, współczesne brzmienie na Ukrainie.

Opera została napisana w stylu wiedeńskiego klasycyzmu, który uchodzi za jeden z najtrudniejszych do wykonania, dlatego mistrzostwo i wysoki poziom profesjonalizmu Narodowej Orkiestry Prezydenckiej Ukrainy pozwoliły na zrealizowanie inscenizacji w Kijowie w niezwykle trudnych warunkach i w krótkim czasie.

Szczególnym wyzwaniem okazało się znalezienie solistów, których partie wymagają opanowania niezwykle skomplikowanych technik wokalnych oraz umiejętności przekazania emocjonalnego napięcia i dramatyzmu, tak charakterystycznych dla dzieła Bortnianskiego. Partię Antygony wykonuje artystka ludowa Ukrainy, solistka Narodowej Opery Ukrainy im. T. G. Szewczenki Olga Fomiczewa. Partię Kreonta wykonuje solista Narodowej Filharmonii Ukrainy, laureat międzynarodowych konkursów Siergiej Bortnik. Nie mniej skomplikowane są partie chóralne, które wykonuje Narodowa Zasłużona Kapela Akademicka Ukrainy „Dumka”.

Uważam, że wszystkie siły artystyczne naszego państwa, w tym Narodowa Kapela Ukrainy „Dumka”, powinny podejmować szeroko zakrojone działania na rzecz odrodzenia naszej kultury – przywrócenia imion jej wybitnych przedstawicieli we wszystkich dziedzinach i gatunkach sztuki. Potrzebujemy tego przede wszystkim my – Ukraina. Jest to ogromne wyzwanie i zadanie dla nas wszystkich. Jednocześnie praca nad tworzeniem współczesnych dzieł artystycznych – to również ogromne wyzwanie, które jeszcze przed nami, — podkreśla dyrektor generalny i dyrektor artystyczny Narodowej Zasłużonej Akademickiej Kapeli Ukrainy „Dumka”, artysta ludowy Ukrainy, akademik Akademii Sztuk Pięknych Ukrainy, Bohater Ukrainy Jewhen Sawczuk.

Odpowiadając na pytanie, czy projekt ten ma perspektywy na światowych scenach, Jewgienij Sawczuk zaznaczył, że wszystko zależy przede wszystkim od jakości projektu, ogólnego poziomu wykonawczego, sposobu prezentacji materiału muzycznego oraz pracy wszystkich ogniw: orkiestry, chóru, solistów, dyrygenta, reżysera oraz wszystkich elementów składających się na spektakl operowy.

A dalej – dobra promocja, odpowiednie finansowanie i tak dalej. Tylko w takim przypadku projekt ten może pretendować do zaistnienia na rynku światowym – jest przekonany dyrektor generalny kapeli chóralnej „Dumka”.

Projekt „Powrót pierwszej opery Dmitrija Bortnianskiego »Kreont« na światową scenę” rozpoczął się w 2024 roku: po raz pierwszy utwór ten został wystawiony na Ukrainie już w czasie wojny na pełną skalę. W szczególności w listopadzie 2024 roku odbyła się pierwsza inscenizacja koncertowa, a w październiku 2025 roku – premiera teatralna w Czerniowcach.

Jest to wspólny międzynarodowy projekt z okazji 250. rocznicy powstania opery, realizowany przy wsparciu zespołu Narodowej Akademii Muzycznej Ukrainy, Ministerstwa Kultury, zespołu Centrum Naukowego im. L. I. Medveda, Ministerstwa Zdrowia, Ministerstwa Spraw Zagranicznych oraz pod patronatem UNESCO. Projekt poświęcony jest rocznicy niepodległości Ukrainy.

Kolejne ważne wydarzenie miało miejsce w przeddzień rocznicy niepodległości Ukrainy: grupa czołowych ukraińskich artystów i muzyków pod kierownictwem dyrygenta Germana Makarenko zrealizowała pierwsze nagranie studyjne opery „Kreont”. Płyta wydana przez wytwórnię Toccata Classics jest już dostępna na wszystkich światowych platformach streamingowych, w tym na Spotify, Apple Music, YouTube Music, Amazon Music, Deezer i innych.

Międzynarodową dystrybucję zapewnił światowy lider w tej branży – firma Naxos Records. W ten sposób, po raz pierwszy od czasu uzyskania niepodległości, ukraińska opera ukazała się w postaci studyjnego nagrania na płycie i stała się dostępna dla miłośników muzyki z różnych krajów, co ma ogromne znaczenie dla umacniania ukraińskiej tradycji kulturowej na świecie.

Jak opowiedział Herman Makarenko, nagranie odbywało się w niezwykle trudnych warunkach – podczas przerw w dostawie prądu, bez ogrzewania, a na nagranie jednej arii trzeba było poświęcić trzy do czterech razy więcej czasu niż zwykle. Jednak ukraińscy artyści poradzili sobie z tym wyzwaniem i otrzymali wysokie oceny jakości nagrania od międzynarodowych partnerów.

Uwaga: opera „Kreont” opiera się na tragedii Sofoklesa „Antygona” i stanowi manifest wolności oraz obalenia tyranii. W finale opery Bortnianski pozwala sobie na odejście zarówno od tragedii Sofoklesa, jak i od libretta Koltelliniego, przekazując sprawowanie sprawiedliwości w ręce ludu: to właśnie lud obala reżim tyrana Kreonta i wybiera Antygonę na władczynię. Ma to symboliczne znaczenie, ponieważ wolność i demokracja dotyczą Ukrainy i Ukraińców.

Jest to pierwsza opera 25-letniego Dmytro Bortnianskiego, napisana we Włoszech. Jej premiera w 1776 roku w Teatro San Benedetto w Wenecji odniosła wielki sukces, jednak później utwór zaginął. Opera została odnaleziona w 2023 roku w Portugalii i po raz pierwszy wystawiona przez ukraińskich artystów i muzyków na Ukrainie już w trakcie pełnej wojny Rosji przeciwko Ukrainie, co ma symboliczne znaczenie.

Bortnianski był uczniem Włocha Baldassare’a Galuppiego. Naszego genialnego kompozytora na całym świecie nazywają ukraińskim Mozartem.