Jak nie stracić ludzi na zawsze: co może przywrócić ukraińskich uchodźców?

Według szacunków Centrum Strategii Gospodarczej mówimy obecnie o około 5,6 mln uchodźców wojennych: około 4 mln to "wyjazdy netto" przez granicę południowo-zachodnią (wyjazdy minus powroty), około 300 tys. więcej dotarło do krajów zachodnich przez Rosję i Białoruś, a jeśli chodzi o osoby, które znalazły się w Rosji i na Białorusi, badacze opierają się na szacunkach ONZ na 2022 r. - 1,3 mln. Łączna liczba wzrosła o około 400 tys. w ciągu roku.

To nie tylko statystyki. Badacze szacują około 1,7 mln pracowników wśród uchodźców w krajach zachodnich, a łączne straty dla gospodarki (z powodu siły roboczej i konsumpcji) mogą wahać się od 2% do prawie 10% PKB rocznie - w zależności od scenariusza.

Jednocześnie niemożliwe jest "nakazanie" ludziom powrotu: bezpieczeństwo pozostaje najważniejsze dla każdej decyzji o powrocie.

Kto dokładnie wyjechał - i dlaczego ma to znaczenie dla decyzji

Badanie pokazuje, że znaczna część uchodźców to mieszkańcy dużych miast, często ze wschodu i południa lub z Kijowa.

Są to w przeważającej mierze osoby dobrze wykształcone: 71 proc. z nich ma tytuł licencjata lub wyższy, a 71 proc. było zatrudnionych w Ukrainie.

I nie są to najbiedniejsi: 43% mogło sobie pozwolić na drogie zakupy przed przeprowadzką; badacze porównują to z danymi KMIS (średnio około 20% w Ukrainie przed wojną i w 2023 roku).

Innymi słowy, wojna "zabrała" za granicę zauważalną część klasy średniej - ludzi, których trudno zastąpić na rynku pracy.

Co widać w integracji - i gdzie pojawia się ryzyko

Dane pokazują, że Ukraińcy za granicą szybko "zapuszczają korzenie": odsetek zatrudnionych sięga już 60%.

Ale jest też minus: 54% zatrudnionych nie pracuje w specjalności, którą mieli w Ukrainie - to ryzyko dyskwalifikacji.

Kolejnym wyznacznikiem integracji jest język. Biegłość językowa w krajach przyjmujących rośnie, zwłaszcza wśród młodych ludzi; badacze nazywają język silną "dźwignią", ponieważ pomaga im znaleźć lepszą pracę i nie spaść poniżej kwalifikacji.

Kręgosłup finansowy - i grupy szczególnie narażone

Pod względem finansowym większość radzi sobie sama. Tylko 14 procent respondentów można sklasyfikować jako warunkowo ubogich (oszczędzających na jedzeniu lub ubraniach), a pomoc społeczna stanowi średnio 17 procent budżetu rodzinnego; emeryci mają wyższy udział pomocy (około 30 procent), a rodziny z dziećmi około 20 procent.

Sugeruje to rozwiązanie: jeśli Ukraina chce powrócić, musimy myśleć nie tylko o miejscach pracy, ale także o "miękkim lądowaniu" dla osób zagrożonych utratą standardu życia.

Intencje powrotu: stabilizacja, ale bez "szybkich dat

Zamiary powrotu ustabilizowały się w tym roku, przy czym 43% respondentów planuje powrót do pewnego stopnia, a 36% twierdzi, że nie planuje powrotu.

Dla większości nie jest to "jutro". 80% osób rozważających powrót wiąże go z zakończeniem wojny i wznowieniem lotów cywilnych nad Ukrainą.

Kiedy ludzie mówią o powrocie, wyobrażają go sobie bardzo konkretnie: znaczna część chce wrócić tylko do swojego regionu, a jeśli rozważają inne opcje, to najczęściej jest to Kijów i obwód kijowski; około połowa jest gotowa wrócić tylko do dużych miast lub ośrodków regionalnych, a niewielu jest gotowych wrócić na wieś.

Decyzje, które można podjąć teraz (i które są oparte na danych)

W prezentacji przedstawiono praktyczny zestaw kroków: negocjowanie z partnerami UE warunków migracji wahadłowej (aby ludzie mogli podróżować bez obawy o utratę pozwolenia), rozwijanie możliwości zdalnej współpracy z Ukrainą dla osób mieszkających w Europie oraz usuwanie barier, które "odcinają" młodych ludzi od Ukrainy (w szczególności biurokracji związanej z dyplomami i przyjęciem).

Ograniczenia są oczywiste: żaden program nie może zastąpić bezpieczeństwa. Ale dane sugerują prostą logikę: tam, gdzie praca, edukacja i więzi finansowe z Ukrainą pozostają, łatwiej jest przekształcić "powrót" w realistyczny plan, gdy warunki są odpowiednie.